Wellspring Sài Gòn 5.2 · Lịch sử và Địa lí 5 · Chủ đề 4 · Bài 18–21

Hàng xóm của Việt Nam

Bốn người hàng xóm, mười một quốc gia và một ngôi nhà chung. Bản đồ vẽ từ dữ liệu địa lí thật.

CÂU HỎI ĐIỀU TRA

Cùng nằm cạnh nhau trên một bán đảo, vì sao ba nước hàng xóm lại khác nhau đến thế?

Trước khi đọc bất cứ điều gì, hãy đoán đã. Đoán sai cũng không sao — đoán sai rồi phát hiện ra mình sai chính là lúc nhớ lâu nhất.

BƯỚC 1 · ĐOÁN TRƯỚC KHI BIẾT

Con đoán thử xem

Ba câu, cứ đoán theo cảm nhận. Đáp án chỉ hiện ra sau khi con chọn.

1. Trung Quốc, Lào và Cambodia — nước nào có nhiều người sống trên mỗi ki-lô-mét vuông nhất? Bấm lần lượt từ đông nhất đến thưa nhất.

2. Trong ba nước hàng xóm, nước nào không có một mét bờ biển nào?

3. Cambodia có một hồ nước ngọt khổng lồ tên là Biển Hồ. Mùa mưa, hồ này rộng gấp mấy lần mùa khô?

BƯỚC 2 · TÌM DỮ LIỆU

Việt Nam và các nước láng giềng

Chạm vào Trung Quốc, Lào, Cambodia hoặc Việt Nam trên bản đồ.

Quần đảo Hoàng Sa và quần đảo Trường Sa là của Việt Nam.

Chạm vào một nước trên bản đồ để xem thông tin.

Tìm nhanh trên bản đồ

Biết một nước nằm ở đâu quan trọng hơn thuộc tên nó. Năm lượt, chạm đúng nước được gọi tên.

Bấm Bắt đầu để chơi.

Vì sao chỗ đông chỗ vắng?

Đây là số người sống trên mỗi ki-lô-mét vuông của ba nước, năm 2021. Con đã đoán đúng chưa?

Công trình tiêu biểu

Mỗi nước có những công trình riêng làm nên tên tuổi của mình. Chọn nước để xem.

Hai câu chuyện

Một chuyện về bức tường thành, một chuyện về toà cung điện — và cả hai đều có bóng dáng của những người thợ.

Tiếng khóc của nàng Mạnh Khương

Thời Tần, Tần Thuỷ Hoàng huy động hơn hai triệu người xây Vạn Lý Trường Thành. Dân phu phải làm việc quần quật từ sáng tinh mơ đến khi Mặt Trời lặn, trong điều kiện vô cùng khắc nghiệt, ăn uống kham khổ.

Truyền thuyết kể rằng Mạnh Khương chờ chồng đi xây thành đã mười năm mà không thấy trở về. Nàng đi dọc bức tường thành dài vạn dặm tìm chồng mà không thấy, rồi kêu khóc thảm thiết ba ngày ba đêm. Như cảm động bởi tiếng khóc ấy, bức tường thành tự nứt ra một mảng, làm lộ bộ hài cốt của chồng nàng. Sau khi an táng cho chồng, Mạnh Khương đã gieo mình xuống biển.

Theo Đặng Đức An (Chủ biên), Những mẩu chuyện lịch sử thế giới, Tập 1, NXB Giáo dục, 2000

Nguyễn An — người Việt chỉ đạo xây Cố cung Bắc Kinh

Thời nhà Minh đô hộ nước ta, chúng bắt rất nhiều thợ giỏi về Trung Quốc, trong đó có Nguyễn An. Ông nổi tiếng là người thông minh, khéo léo và đã từng tham gia xây dựng cung điện ở kinh thành Thăng Long.

Khi triều Minh xây Cố cung Bắc Kinh, thấy Nguyễn An giỏi tính toán, có biệt tài về kiến trúc, xây dựng, lại liêm khiết, họ giao cho ông làm Tổng đốc công, chỉ huy xây dựng công trình. Về sau khi mở rộng Cố cung, vua Minh vẫn tiếp tục giao cho ông phụ trách.

Sử sách Trung Quốc ghi nhận: nhìn thế đất là nghĩ ra cấu trúc toà nhà, thiết kế xong mẫu nhà thì tính toán xong số nguyên liệu, công xá. Nguyễn An là người Việt Nam được ghi vào sử sách Trung Quốc.

Theo Đinh Xuân Lâm – Trương Hữu Quýnh (Chủ biên), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam

Biển Hồ đổi mùa

Diện tích hồ Tonlé Sap thay đổi theo mùa: vào mùa mưa thường lớn gấp ba lần diện tích hồ vào mùa khô. Bấm để đổi mùa.

Đường biên giới trên đất liền

Việt Nam giáp ba nước trên đất liền. Nước nào có đường biên giới chung dài nhất?

ASEAN — ngôi nhà chung Đông Nam Á

Khu vực Đông Nam Á có 11 quốc gia, gồm Đông Nam Á lục địa và Đông Nam Á hải đảo. Chạm vào từng nước để xem năm gia nhập ASEAN.

Chạm vào một nước thành viên trên bản đồ.

EM CÓ BIẾT THÊM

Ngày 26/10/2025, tại Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 47 ở Kuala Lumpur, Timor-Leste chính thức gia nhập và trở thành thành viên thứ 11. Từ đó, cả 11 quốc gia Đông Nam Á đều đã ở chung một nhà.

Lá cờ ASEAN nói gì?

Bốn màu trên cờ mang bốn ý nghĩa khác nhau.

Màu xanhhoà bình và sự ổn định

Màu đỏsự năng động và lòng can đảm

Màu trắngsự tinh khiết

Màu vàngsự thịnh vượng

Vòng tròn đỏ viền trắng thể hiện sự thống nhất của cộng đồng ASEAN. Hình bó lúa ở giữa tượng trưng cho ước mơ về một ASEAN gắn bó trong tình hữu nghị và đoàn kết.

Việt Nam trong ASEAN

Ngày 28/7/1995, Việt Nam chính thức gia nhập ASEAN và trở thành thành viên thứ 7 của Hiệp hội. Việc gia nhập mang lại những gì?

Kinh tế

Mở rộng thị trường tiêu thụ và thu hút vốn đầu tư nước ngoài.

Văn hoá

Mở rộng giao lưu văn hoá với các nước trong khu vực.

Việc làm

Tạo cơ hội việc làm và nâng cao năng lực của người lao động.

Vị thế

Vị thế của nước ta trong ASEAN và trên thế giới được nâng cao.

Từ khi gia nhập đến nay, Việt Nam đã đảm nhận nhiều vai trò trong khối: chủ nhà Hội nghị Cấp cao ASEAN 6 tại Hà Nội năm 1998, Chủ tịch Uỷ ban thường trực ASEAN (2000–2001), Chủ tịch ASEAN năm 2010 và năm 2020.

Thử tài

BƯỚC 4 · NGHĨ LẠI

Quay lại câu hỏi ban đầu

Không có đáp án đúng sai ở đây. Con viết vài dòng, rồi kể lại cho bố mẹ nghe.

1. Vì sao ba nước hàng xóm lại khác nhau đến thế? Theo con, điều gì quyết định chỗ người ta chọn sống — núi hay đồng bằng, gần sông hay xa sông?

2. Lào không có biển. Theo con, điều đó gây khó khăn gì cho họ?

3. Sau khi tìm hiểu xong, con còn muốn biết thêm điều gì về ba nước hàng xóm?

Thẻ nhớ

Chạm để lật. Ôn lại sau 1 ngày, 1 tuần, rồi 1 tháng.

Wellspring Sài Gòn 5.2 · Lịch sử và Địa lí 5 · Chủ đề 5 · Bài 22–25

Trái Đất của chúng ta

Sáu châu lục, năm đại dương, bốn chủng tộc và hai nền văn minh cổ đã đặt nền móng cho rất nhiều thứ em dùng hằng ngày.

CÂU HỎI ĐIỀU TRA

Trái Đất rộng đến mức nào, và Việt Nam mình nằm ở đâu trong đó?

Hãy đoán trước rồi mới xem số liệu. Chỗ nào con đoán sai chính là chỗ đáng nhớ nhất.

BƯỚC 1 · ĐOÁN TRƯỚC KHI BIẾT

Con đoán thử xem

Ba câu đoán. Đáp án chỉ hiện ra sau khi con chọn.

1. Việt Nam mình rộng hơn 331 nghìn km². Còn châu Á rộng 44,4 triệu km². Vậy phải xếp bao nhiêu nước Việt Nam mới đầy châu Á?

2. Đại dương nào sâu nhất? (Chú ý: rộng nhất chưa chắc đã sâu nhất.)

3. Châu Á đông dân nhất thế giới. Nhưng nếu tính số người trên mỗi km² thì châu lục nào chật nhất? Bấm lần lượt từ chật nhất đến rộng rãi nhất.

BƯỚC 2 · TÌM DỮ LIỆU

Sáu châu lục và năm đại dương

Chạm vào một châu lục trên bản đồ, hoặc chọn tên bên dưới.

Chạm vào một châu lục để xem đặc điểm tự nhiên.

Tìm nhanh trên bản đồ

Biết chỗ nào ở đâu quan trọng hơn thuộc lòng tên. Sáu lượt, chạm đúng châu lục được gọi tên.

Bấm Bắt đầu để chơi.

Châu lục nào rộng nhất?

Hãy thử sắp xếp trước khi xem đáp án: bấm lần lượt từ châu lục rộng nhất đến nhỏ nhất.

Năm đại dương: rộng nhất chưa chắc sâu nhất

Các đại dương bao phủ hơn 70% diện tích bề mặt và chiếm hơn 96% lượng nước trên Trái Đất. Chúng thông với nhau, nhưng khác nhau về diện tích và độ sâu. Bấm để đổi cách xếp hạng.

Các đại dương là ngôi nhà của hơn 230 nghìn sinh vật biển. Tuy nhiên chúng đang phải đối mặt với ô nhiễm môi trường và sự suy giảm tài nguyên sinh vật.

Gần tám tỉ người sống ở đâu?

Trước thế kỉ XIX, số dân thế giới chỉ khoảng 1 tỉ người. Đến năm 2021 đã đạt gần 8 tỉ, nhưng phân bố rất khác nhau giữa các châu lục.

Bốn chủng tộc chính

Các chủng tộc khác nhau rõ nét về màu da, tóc, mắt, mũi.

Ngoài ra còn có các nhóm người lai, là kết quả của quá trình cùng chung sống giữa các chủng tộc. Ngày nay các chủng tộc đã phân bố ở khắp mọi nơi trên Trái Đất. Các chủng tộc sinh ra trên thế giới đều có quyền như nhau và hoàn toàn bình đẳng.

EM CÓ BIẾT?

Cách đây khoảng 20 nghìn năm, mực nước biển trên thế giới thấp hơn nhiều so với hiện nay. Châu Á và Bắc Mỹ được nối với nhau bởi eo đất Bering. Vì thế, người Mongoloid đã di chuyển từ châu Á sang và trở thành người dân bản địa của châu Mỹ.

Chật hay rộng rãi?

Lấy số dân chia cho diện tích sẽ ra số người trên mỗi km². Con đoán đúng chưa?

Săn lỗi hiểu nhầm

Bốn câu dưới đây đều là những điều rất nhiều người tin là đúng. Con thử xem sao.

Văn minh Ai Cập

Ai Cập nằm ở vùng Đông Bắc châu Phi, nơi có dòng sông Nile chảy qua; tiếp giáp Địa Trung Hải, Biển Đỏ, Sudan và Libya.

Sông Nile

Dài khoảng 6 700 km, đoạn chảy qua Ai Cập dài 700 km. Sông đem lại nguồn phù sa màu mỡ, cung cấp nguồn nước và là đường giao thông quan trọng. Vì vậy Herodotos từng nói rằng Ai Cập là quà tặng của sông Nile.

Kim tự tháp

Là khu lăng mộ của các pharaoh và hoàng hậu, xây bằng đá nguyên khối với kiến trúc hình chóp, đáy hình vuông và bốn mặt đều nhau. Bên trong đặt hài cốt của vua, hoàng hậu kèm nhiều vàng bạc, đá quý. Đồ sộ nhất là kim tự tháp Kheops, một trong các kì quan của thế giới cổ đại.

Tượng Sphinx

Gần các kim tự tháp ở Giza có tượng nhân sư đầu người thân sư tử được làm bằng đá, cao 20 m, dài 53 m, riêng phần đầu dài 2 m. Tượng thể hiện trí tuệ con người và sức mạnh của chúa sơn lâm.

Đồng hồ mặt trời

Được người Ai Cập cổ đại phát minh vào khoảng năm 3500 TCN. Người ta xây một cột đá, thời gian được xác định dựa trên sự thay đổi về hướng và chiều dài của bóng cột: bóng đổ ngắn là gần trưa, bóng đổ dài là thời gian chiều.

Giấy papyrus

Người Ai Cập cổ đại làm ra một loại giấy từ thân cây papyrus mọc ven sông Nile để ghi chép — một trong những thành tựu nổi bật của nền văn minh này.

Câu chuyện: Xây dựng kim tự tháp Kheops

Vào thời cổ đại, người Ai Cập xây dựng nhiều kim tự tháp, trong đó lớn nhất là kim tự tháp Kheops — lăng mộ của pharaoh Kheops. Để xây xong công trình này, người ta đã phải huy động đến hàng trăm nghìn người làm việc liên tục trong khoảng 20 năm.

Với chiều cao 147 m, kim tự tháp được dựng lên từ 2,3 triệu tảng đá, mỗi tảng nặng từ 2,5 tấn đến 4 tấn. Đá được vận chuyển từ những địa điểm cách xa hàng trăm ki-lô-mét. Các tảng đá được ghè đẽo theo kích thước định sẵn, mài nhẵn, xếp chồng khít lên nhau hàng trăm năm mà không sử dụng bất cứ chất kết dính nào.

Cho đến nay, những bí ẩn của các kim tự tháp nói chung và kim tự tháp Kheops nói riêng vẫn đang thách thức năng lực và trí tuệ của con người.

Câu chuyện: Nữ hoàng Cleopatra

Ở đất nước Ai Cập cổ đại có một vị nữ hoàng nổi tiếng thông minh, xinh đẹp tên là Cleopatra. Bà có thể nói nhiều thứ tiếng, có vốn kiến thức phong phú về thiên văn, địa lí, lịch sử.

Cleopatra lên ngôi khi mới 17 tuổi. Trong thời gian trị vì, bà đã cho xây dựng một đội quân hùng mạnh và một hạm đội các tàu chiến để có thể đương đầu với đế chế La Mã. Bà còn sở hữu giọng nói ngọt ngào, vì thế một câu chuyện dù tẻ nhạt đến đâu nhưng khi được kể bằng giọng của nữ hoàng cũng trở thành câu chuyện đầy lôi cuốn.

Cleopatra được dân chúng tôn thờ như một vị nữ thần của Ai Cập.

Theo Đặng Đức An (Chủ biên), Những mẩu chuyện lịch sử thế giới

Văn minh Hy Lạp

Hy Lạp ngày nay nằm ở phía nam châu Âu; phía bắc tiếp giáp Albania, Bắc Macedonia và Bulgaria; phía đông và nam giáp biển Aegea; phía tây giáp biển Ionia. Văn minh Hy Lạp cổ đại có đóng góp lớn về chữ viết, văn học, khoa học, kĩ thuật, kiến trúc và điêu khắc.

Đền Parthenon

Hy Lạp cổ đại có nhiều đền thờ nổi tiếng: đền thờ thần Zeus, đền thờ thần Apollo, đền thờ nữ thần Hera. Nổi bật nhất là đền Parthenon thờ thần Athena — nữ thần bảo hộ thành Athens. Đền được xây trên đồi Acropolis vào thế kỉ V TCN bằng đá cẩm thạch trắng, mái được đỡ bởi các cột tròn ở bốn mặt. Bên trong có một phòng lớn, phía trước đặt tượng thờ nữ thần Athena cao 6 m, được chế tác từ vàng và ngà voi.

Tượng lực sĩ ném đĩa

Điêu khắc Hy Lạp thể hiện khát vọng vươn tới sự hoàn hảo trong vẻ đẹp hình thể của con người. Tượng khắc hoạ hình ảnh một vận động viên trong tư thế ném đĩa, tỉ lệ cơ thể cân đối, dáng vẻ cường tráng — tượng trưng cho sự tự tin và khát vọng chiến thắng trong thể thao.

Các tác phẩm khác

Tượng thần Vệ nữ Milo, tượng thần Zeus và các phù điêu cũng là những tác phẩm điêu khắc tiêu biểu của Hy Lạp cổ đại.

Câu chuyện: Athena — nữ thần trí tuệ và tài năng

Theo truyền thuyết, Athena là con của thần Zeus và Metis. Athena thông minh, xinh đẹp và có nhiều tài năng. Bà dạy phụ nữ biết cách dệt, may, làm nghề thủ công; dạy đàn ông cách trồng trọt, làm vườn; luôn bảo vệ các anh hùng khi họ tham gia chiến trận.

Trong cuộc tìm kiếm vị thần bảo hộ thành Attic — thủ đô Athens sau này — có hai thần là Poseidon, thần Biển cả, và Athena dự thi. Poseidon đâm ngọn giáo xuống đất, tạo cột nước lớn để tặng người dân, nhưng đáng tiếc lại là cột nước mặn, không thể sử dụng được. Đến lượt mình, Athena cũng đâm ngọn giáo xuống đất và trồng vào đó một cây ô liu với mong muốn đem lại hoà bình, thịnh vượng.

Athena được coi là vị thần của trí tuệ, nghề thủ công, thần bảo hộ Thủ đô Athens.

Theo Nguyễn Văn Khoả, Thần thoại Hy Lạp, NXB Văn học, 2022

Câu chuyện: Lịch sử Olympic

Lễ hội Thể thao Olympic ra đời ở Hy Lạp cổ đại bởi thần Heracles, con trai của thần Zeus, được tổ chức lần đầu tiên vào năm 776 TCN nhằm tôn vinh các vị thần. Cứ bốn năm một lần, trai tráng ở khắp các thành bang náo nức rèn luyện sức khoẻ, tài năng để tham gia thi đấu.

Trong thời gian lễ hội, mọi xung đột giữa các thành bang tạm dừng. Các môn thi đấu gồm chạy, nhảy, bơi lội, bắn cung, đua ngựa, ném đĩa. Người đạt giải cao nhất trong mỗi nội dung sẽ nhận phần thưởng là vòng nguyệt quế linh thiêng được tết từ cành, lá cây ô liu và được tuyên dương ở khắp Hy Lạp.

Ngày nay, Đại hội Olympic mở rộng ra toàn thế giới. Sự kiện này không chỉ là cuộc tranh tài của các môn thể thao mà còn là biểu trưng cho tinh thần đoàn kết, hoà bình của toàn nhân loại.